صفحه اصلي |    اخبار   |  کتابخانه |  آرشيو برنامه ها |  معرفي برنامه ها |  طرح پرسش |  درباره ما |  ارتباط با ما |  Webmail

تاريخ: 30 آبان 1392 تعداد بازديد: 1066 
چرا «پيشوايان هدايت» خواندني است؟
  

كتاب‌هايي كه قبلاً در زمينه‌ي سيره‌ي اهل ‌بيت عليهم‌السلام نوشته‌ شده بود، معمولاً اين مشكل را داشتند كه راجع به اميرالمؤمنين، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسين عليهم‌السلام مفصل بحث مي‌كردند، اما وقتي به بقيه‌ي ائمه مي‌رسيدند، بيش از چند صفحه مطلب نداشتند.



به گزارش خبرگزاري اهل‌بيت(ع) ـ ابنا ـ براي پرسيدن از ابعاد و جوانب موسوعه‌ي 14 جلدي «پيشوايان هدايت»، با نويسنده‌ي ارشد اين كتاب گفت‌وگو كرديم؛ حجت‌الاسلام سيد مُنذر حكيم، مدير كل پژوهش مجمع جهاني اهل بيت عليهم‌السلام و استاد دانشگاه، نويسنده و پژوهشگر توانايي كه سابقه‌ي تأليف و تدوين كتب بسياري را در حوزه‌ي تاريخ اسلام و سيره‌ي اهل‌ بيت عليهم‌السلام دارد. او در اين مصاحبه علاوه بر بيان سرگذشت شكل‌گيري كتاب «پيشوايان هدايت»، از مباني محتوايي اين اثر نيز سخن گفته است.

* چه شد كه سراغ تأليف اين كتاب رفتيد؟

اين سؤال دو بخش دارد؛ يك بخش اين‌كه چگونه مجمع جهاني اهل ‌بيت عليهم‌السلام سراغ اين كار آمد؟ يك بخش ديگر اين‌كه چگونه اين قرعه به نام اين حقير درآمد؟ در حقيقت سه جريان در يك جا با هم تلاقي پيدا كردند؛ يكي سابقه‌ي مطالعات و كارهاي تحقيقاتي بنده در تفسير قرآن و تاريخ بود. دوم كار مقدماتي مشابهي بود كه قبل از كار با مجمع جهاني اهل ‌بيت عليهم‌السلام براي «مجمع فكر اسلامي» در زمينه‌ي تدوين فهرستي از مهم‌ترين سرفصل‌هاي زندگي ائمه‌ي معصومين انجام داده بوديم. سوم هم پيشنهاد مجمع جهاني اهل بيت عليهم‌السلام و تصميم مديريت وقت آن در سال 1375 كه از ما خواستند در مدت كوتاهي با استفاده از منابع موجود، براي هر معصوم يك عنوان كتاب در قالب يك مجموعه‌ي 14 ‌جلدي تهيه‌ كنيم.
 
* معمولاً كارهاي جديد پژوهشي در پاسخ به يك نياز و خلأ شكل مي‌گيرد. در زمينه‌ي سيره‌ي اهل ‌بيت عليهم‌السلام چه خلأيي وجود داشت كه باعث شد اين كار شكل بگيرد؟

كتاب‌هايي كه قبلاً در زمينه‌ي سيره‌ي اهل ‌بيت عليهم‌السلام نوشته‌ شده بود، معمولاً اين مشكل را داشتند كه راجع به اميرالمؤمنين، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسين عليهم‌السلام مفصل بحث مي‌كردند، اما وقتي به بقيه‌ي ائمه مي‌رسيدند، بيش از چند صفحه مطلب نداشتند. مثلاً بهترينش كتاب 14 جلدي «سيره‌ي پيشوايان» است كه برخي از مجلدات آن مفصل و به لحاظ نگارش پخته‌تر است و برخي هم كمي مختصرتر.

همچنين قبل از كاري كه ما انجام داديم، مجموعه‌ي «ستارگان درخشان» وجود داشت. در اين مجموعه‌ها معمولاً به سيره‌ي اهل ‌بيت عليهم‌السلام نگاه نظام‌مند نمي‌شد و آن انسان 250 ساله را شما در اين آثار نمي‌ديديد. در آن كتاب‌ها اين‌ دقيقاً روشن نمي‌شد كه اهل‌ بيت عليهم‌السلام همه نور واحد هستند و اگر در تاريخ، هركدام از اهل‌ بيت عليهم‌السلام جاي آن ديگري قرار مي‌گرفت، دقيقاً همان نقش را ايفا مي‌كرد.

* ظاهراً جنابعالي در نگاه به تاريخ اهل بيت عليهم‌السلام در اين مجموعه تحت تأثير آراء شهيد صدر بوده‌ايد و بر اساس نگاه ايشان به وجود مقاطعي در تاريخ زندگي اهل‌بيت عليهم‌السلام نظر داريد. لطفاً در اين باره توضيح دهيد.

بر اساس اين‌كه هدف اصلي «هدايت» در حركت انبيا و ائمه عليهم‌السلام خطي واحد است، اين خط بايد در شرايط گوناگون تاريخي تحقق پيدا كند. يكي از مسائل در اين زمينه آن است كه در عصر هر امامي چه نيازهاي فرهنگي، اجتماعي، ديني، سياسي و تربيتي بوده كه امام به‌ عنوان هادي مردم بايد به آن‌ها پاسخ مي‌دادند؟

مسأله‌ي بعدي، تقسيم تاريخ اهل ‌بيت عليهم‌السلام تا قبل از غيبت به سه‌ دوره تاريخي است. در نگاه شهيد صدر در اين سير تاريخي و در مقطع اول، عمق آن انحرافي كه پس از پيامبر به‌ وجود آمد، براي مردم روشن نبود. اهل ‌بيت عليهم‌السلام سعي كردند نشان بدهند كه يك انحراف ريشه‌اي و عميق به وجود آمده ‌است. كار اهل بيت عليهم‌السلام در مقطع اول اين بود كه مردم را براي فهم اين معني آماده‌كنند. اين‌جا از اين بحث مي‌شود كه با شهادت امام حسين عليه‌السلام  و جريان هجرت امام زين‌العابدين عليه‌السلام به كوفه و شام و نقشي كه ايفا كردند، چه تحولي ايجاد شد در آن برهه تاريخي كه مرجعيت به اهل بيت عليهم‌السلام برگشت؟

با حضور امام سجاد، امام باقر و امام صادق عليهم‌السلام بناي تشيعي كه پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام پايه‌گذاري كرده ‌بودند بايد مستحكم مي‌شد. لذا يك حركت علمي بسيار مفصلي از امام سجاد عليه‌السلام شروع مي‌شود و مي‌بينيد كه اين دوران شكوفايي علمي و مرجعيت علمي اهل بيت عليهم‌السلام است. لذا عملاً در درون جامعه‌ي اسلامي يك جامعه‌ي خاصي شكل مي‌گيرد كه در عين حفظ روابط با مسلمين، نسبت به حكام و خط ظالمانه‌ي حكومت موضع‌گيري مي‌كنند تا خط مبارزه با انحراف و آن روحيه‌ي شهادت‌طلبي زنده بماند.

 دريافت نسخه كامل مجموعه «پيشوايان هدايت»

در مرحله‌ي بعد، شهيد صدر اين‌گونه نگاه ‌كرده‌اند كه تشيع از لحاظ استحكامات زيربنايي، جمعيت و رسيدن به اقتدار  به حدي رسيد كه موجب ترس و آشفتگي دستگاه حاكم شد. در اين‌جا بحث امام رضا عليه‌السلام پيش مي‌آيد و پيشنهاد ولايتعهدي به ايشان كه براي خنثي‌كردن خطر نزديك‌شدن براي به دست آوردن قدرت سياسي بود كه اين‌جا باز مسير جديدي باز مي‌شود. اين مسير جديد، آغاز فشار فراوان بر اهل ‌بيت عليهم‌السلام است. هدف، فشار بر امام به صورت غير مستقيم است.

دوران امام جواد، امام هادي و امام عسكري عليهم‌السلام نيز به همين صورت بود. ديگر كار به جايي مي‌رسد كه بايد امام عليه‌السلام غايب مي‌شد. يعني امام ديگر نمي‌توانست حضور داشته‌ باشد و اين پايان دوره‌ي سوم است. دوره‌ي چهارم هم مي‌شود دوران غيبت. در كتاب سعي شده كه اين دوره‌ها بر مبناي آن خط واحد و به صورت تفكيك‌شده تبيين شود تا خواننده سرگردان نشود و آن نگاه كلان را از زندگي اهل‌بيت عليهم‌السلام دريافت كند.
 
* ايده‌ي اوليه‌ي كار از شما بود يا از طرف مجمع؟

قبل از اين‌كه اين ‌كار را قبول كنم، شايد حدود 10 سال بود كه مشغول كار تاريخ بودم. در آن 10 سال ما همه‌ي انواع كار تاريخي را در تدريس و در دانشگاه تجربه كرديم. در هر ترمي يك طرح را براي آموزش تاريخ آزمايش مي‌كرديم و از نتايجش براي ترم بعد استفاده مي‌برديم. تا رسيديم به اين مطلب كه براي فهم تاريخ و براي فرهنگ‌گستري تاريخ بايد به قرآن كريم روي بياوريم. قرآن در اين زمينه‌ي مواجهه با تاريخ  دست ما را مي‌گيرد، به ما روش مي‌دهد و همين روش را ما بايد در سيره‌ي انبياء و معصومين عليهم‌السلام پياده كنيم و پي بگيريم. در اين‌ جهت، قرآن كريم در مورد اهل‌ بيت عليهم‌السلام و آينده‌ي جهان بشريت نيز خطوطي را ترسيم كرده و رهنمودهايي را داده است كه در تدوين تاريخ و به‌ويژه تاريخ اهل ‌بيت عليهم‌السلام بايد مورد توجه قرارگيرد.

ما در جلسه‌اي در حضور رهبر معظم انقلاب خلاصه‌اي از اين روش را ارائه كرديم و ايشان فرمودند: براي تأليف كتب تاريخ در دانشگاه‌ها با نهاد مربوطه همكاري كنيم. اين قضيه همزمان شد با حضور حجت‌الاسلام‌‌والمسلمين اسلامي در معاونت مجمع جهاني اهل ‌بيت عليهم‌السلام. ايشان اين ايده را مطرح كردند كه در 14 جلد يكسان -حتي از لحاظ قطع و تعداد صفحات- بتوانيم اهل بيت عليهم‌السلام را معرفي كنيم و اصرار داشتند كه بنده اين كار را انجام بدهم.

* اين مجموعه در چه مدتي تأليف شد؟

در طرح اوليه‌ي موضوع از طرف مجمع، آن‌ها مي‌خواستند طي 13‌ ماه، 14 جلد كتاب تأليف شود! يعني مثلاً بهمن‌ماه سال 1375 بود و آن‌ها تأكيد داشتند تا پايان سال 1376 ما اين 14 جلد را تحويل بدهيم! ظاهراً برخي محدوديت‌هاي اجرايي نظير برگشت بودجه و ... در اين فوريت مؤثر بود. گفتيم اين كار نشدني است. ما مي‌گفتيم براي اين‌كار نيرو مي‌خواهيم و امكانات بايد آماده شود. چندين نويسنده بايد آماده شوند. اين‌ها بايد همفكر و هم‌خط بشوند. قلم‌هايشان بايد به هم نزديك شود. حداقل شش ماه وقت لازم‌ است تا مقدمات كار آماده ‌‌شود. ولي چون سابقه‌هاي كاري از قبل فراهم بود و تعدادي از دوستان را ما در عرصه‌ي تاريخ مشغول كرده بوديم و زمينه‌هاي خوبي فراهم بود، ديگر ما به اين دوستان متوسل شديم كه بيايند دست به قلم شوند. نهايتاً هم كار بين سال‌هاي 1376 تا 1379 با تمام فراز و نشيب‌هايش اجرا شد و سرانجام در سال 1381 نخستين چاپ نسخه‌ي عربي آن انتشار يافت.

* آيا براي ترجمه‌ي فارسي كار هم همين مراحل و حساسيت‌ها وجود داشت؟

در ترجمه‌ي آقاي جلالي كه پنج جلد اول را ترجمه كرده‌اند، چون در طول ترجمه بيشتر با بنده ارتباط داشتند و موارد مبهم را سؤال مي‌كردند، آسيب خيلي كمتر است. به‌خصوص نسبت به مواردي كه ادبياتش عربي جديد است و گاهي مترجمان در اين زمينه نياز به كار بيشتري داشتند. با اين حال بنده اصرار داشتم ترجمه‌ها يكنواخت باشد كه در هر صورت اين نشد. يعني بدون نظارت ما ترجمه و چاپ شد كه به نظر مي‌رسد بايد در آينده نسبت به آن  تجديد نظر شود. مختصرگويي و خلاصه‌گويي همراه با دقت در تعابير -كه جزو مشخصه‌هاي متن اصلي ‌است- در ترجمه‌ي همه‌ي قسمت‌ها مشاهده نمي‌شود.

* همان‌طور كه اشاره كرديد، اين نوع كار گروهي حتماً مشكلاتي هم دارد. مهم‌ترين مشكلات مسير تأليف اين مجموعه چه بود؟

يكي اين‌كه افراد يكنواخت نبودند؛ فهم‌شان، تحليل‌شان و قدرت نوشتن‌شان. دوم اين‌كه بعضاً افراد نمي‌توانستند جاي خالي‌ها را بر اساس طرح كلي و فهرست اوليه‌اي كه ما بر اساس مدل شهيد صدر تنظيم كرده‌ بوديم، پُر كنند. براي رفع اين نقص، ما مجموعه‌كتاب‌هايي را آماده كرده بوديم و شرط گذاشته بوديم كه هر كس مي‌‌خواهد بيايد كمك، بايد آن‌ها را بخواند و وقتي خواند، بيايد به‌صورت آزمايشي يك بخشي را بنويسد.

يكي ديگر از مشكلات اين بود كه پيامبري كه مثلاً 23 سال تلاش داشتند، با مثلاً امام حسن عسكري عليه‌السلام كه شش سال امامت داشتند، چگونه به هر دو در يك حجم 250 صفحه‌اي بپردازيم. معضل ديگر اين‌ بود كه از چه سياست و ايده‌اي استفاده كنيم كه دچار افراط و تفريط نشويم و احياناً حرف اختلاف‌برانگيز و مطالب شاذّ و نامناسبي در مجموعه وارد نشود. مهيا كردن گروهي از افراد كه در عين آشنايي با متون و روش تحقيق، قدرت تحليل، بينش اجتماعي و ديد سياسي داشته باشند نيز مشكلي ديگر بود.

مسأله‌ي بعدي، بُعد نگارش و ادبيات كساني بود كه در اين مجموعه قلم مي‌زدند. خب به جهت برنامه‌ي مجمع و طرح اوليه‌ي كار، قرار بود اصل مجموعه به عربي تأليف شود و ما خيلي جاها آن متون فارسي را كه مي‌خواستيم استفاده كنيم، عربي‌اش را نداشتيم. نظرات و ديدگاه‌هاي افرادي مثل علامه طباطبايي، شهيد مطهري و حضرت آيت‌الله خامنه‌اي براي ما مهم بود و مشكلات فراواني داشتيم در فراهم‌كردن اين متون.

 * مخاطب اين مجموعه چه كساني هستند؟

مخاطبان ما عموم مردم هستند؛ از سطح تحصيلات دبيرستان به بالا. الان خطبا، فرهيختگان و عموم مردم از متن اصلي عربي استفاده مي‌كنند. سعي شده‌ تا تحليل‌هاي ارائه‌شده در اين مجموعه، تحليل‌هاي منطقي مطابق با آموزه‌هاي جامعه‌شناسي و روانشناسي متعارف و قابل قبول و فهم باشد كه اين هم البته از ويژگي‌هاي شهيد صدر است. ايشان تحليل‌هايي ارائه مي‌دهد كه قابل فهم و مطابق با واقعيت باشد؛ ذهني نباشد، غيبي محض نباشد، حسي باشد و قابل لمس باشد.
 
* تنظيم مجلدات مختلف در عين اين‌كه مشابهت‌هايي دارد، تفاوت‌هاي مهمي نيز در انتخاب سرفصل‌ها و چينش مطالب براي معصومان مختلف دارد. روال شما براي تنظيم و ارائه‌ي مطالب چگونه بوده است؟

ما در هر جلدي در واقع يك حالت پلكاني داريم. يعني يك مقدمه‌اي دارد كه خلاصه و عصاره‌ي كل مباحث كتاب است. بعد اگر فصل بعدي را بخواند، با حجم دوبرابر و با اطلاعات جديدي روبه‌رو مي‌شود كه جذب مي‌شود به فصل سوم. فصل سوم ديگر وارد زندگي امام عليه‌السلام و سيره‌ي او مي‌شود و آماده مي‌شود براي اين‌كه در زندگي آن امام تعمق بيشتر كند. از بدو تولد شروع مي‌كند با اين امام حركت مي‌كند تا برسد به دوران امامت، تحولات و ديگر مسائلي مثل اين‌كه اين امام در مسير امامان قبلي چه نقشي داشته و چه‌ كارهايي ‌كرده ‌است. سپس در حد فرصتي كه داشته‌ايم، سعي ‌كرده‌ايم اين نگاه را بدهيم به خواننده كه امام عليه‌السلام را خدا او انتخاب ‌فرموده، و هم لياقت‌ها و شايستگي‌هاي خود آن امام بوده كه او را براي امامت انتخاب ‌كرده‌اند و هم اين‌كه امام قبل از او چگونه آماده‌سازي مي‌كند صحنه را براي حضور امام بعد از خودش و خلافت و جانشيني يك مسير منطقي و طبيعي را طي ‌كرده است.

در تحليل‌ها سعي شده كه مسائل غيبي دور از ذهن و خيلي سخت آورده نشود. حتي معجزات و كراماتي كه مي‌آيد، چيزي نباشد كه پذيرشش براي ذهن مشكل باشد؛ بلكه مطلبي باشد كه زندگي‌ساز باشد و الگوي زندگي ارائه بدهد به افراد. هم امامت آن امام تعميق شود براي مخاطب و هم سيره‌ي آن امام،  و انسان احساس كند از بدو تولد تا شهادت آن امام در كنار ايشان دارد حركت مي‌كند.




      ارسال نظر

*:نام ونام خانوادگي
*:پست الکترونيکي
*:متن نظر